تبیین نقش کیفیت حضور مردمی در تصمیم‌گیری امام مسلمین از منظر نهج‌البلاغه

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجت‌الاسلام ایمان شکیبایی، استاد حوزه و دانشگاه در ایام میلاد باسعادت امام رضا(علیه‌السلام) و با حضور جمعی باشکوه از زائران و مجاوران در یکی از خیابان‌های منتهی به حرم مطهر رضوی، در سخنانی با اشاره به بخشی از معارف نهج‌البلاغه، موضوع «تأثیر حضور مردمی بر تصمیم‌گیری امام مسلمین» را تبیین کرد.

وی با بیان اینکه تجمعات مردمی در نسبت با امام جامعه دارای کیفیت‌های متفاوتی است، این حضور را در سه نوع دسته‌بندی کرد و بر اساس فرازهایی از نهج‌البلاغه به تشریح آن پرداخت.

تجمع برای نصرت امام

این استاد حوزه و دانشگاه در توضیح نخستین نوع از تجمعات مردمی گفت: نوع اول آنجاست که جامعه پس از رحلت نبی اکرم(ص) در فضایی شکل گرفته بود که به تعبیر امیرالمؤمنین(ع)، «شکمبارگان سیر» و «گرسنگان محروم» در کنار یکدیگر قرار گرفته بودند و جامعه‌ای آکنده از ظلم و بی‌عدالتی پدید آمده بود. بازگرداندن چنین جامعه‌ای به «تنظیمات عصر نبوت»، هرچند آرزو و مأموریت امیرالمؤمنین(ع) بود، اما آن‌چنان دشوار می‌نمود که حضرت در آغاز تمایلی به پذیرش آن نداشتند.

وی افزود: حضرت در فرازی از خطبه ۹۲ نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «دَعُونِی وَ الْتَمِسُوا غَیْرِی»؛ مرا رها کنید و به سراغ دیگری بروید. در این شرایط، مردم در شهر حاضر شدند اما نوع کنشگری آنان از سنخ «نصرت» بود. این نصرت مردمی چنان اثرگذار شد که حجت را بر امام تمام کرد؛ چنان‌که در خطبه سوم نهج‌البلاغه آمده است: «لَوْ لاَ حُضُورُ الْحَاضِرِ وَ قِیَامُ الْحُجَّةِ بِوُجُودِ النَّاصِر...». همین حضور و نصرت مردمی موجب شد امیرالمؤمنین(ع) تصمیم دشوار بازگرداندن جامعه از وضعیت حاکم به الگوی عصر نبوت را بپذیرند.

تجمع همراه با خذلان و عصیان

کارشناس نهج‌البلاغه در تشریح نوع دوم از تجمعات مردمی اظهار کرد: در مقطعی دیگر، پس از جنگ نهروان، امیرالمؤمنین(ع) درصدد بودند آخرین نبرد را با شام - که کانون «شکمبارگان سیر» بود ـ رقم بزنند تا مسیر اصلاح جامعه هموار شود. در اینجا نیز مردم حضور داشتند و در مسجد و میدان‌های شهر پای سخنان حضرت می‌نشستند، اما نوع کنشگری آنان از جنس نصرت نبود.

وی ادامه داد: این حضور گاه با «جنگ‌گریزی» همراه بود؛ چنان‌که حضرت در خطبه ۲۷ می‌فرمایند: «فَأَنْتُمْ وَاللَّهِ مِنَ السَّیْفِ أَفَرُّ». گاه نیز با «خذلان و عصیان» همراه می‌شد و در نهایت موجب عقیم ماندن تصمیمات امام می‌گردید؛ زیرا امام مسلمین برای تحقق تصمیمات خود به یارانی مطیع نیاز دارد. از همین رو حضرت می‌فرمایند: «لاَ رَأْیَ لِمَنْ لاَ یُطَاعُ».

حجت‌الاسلام شکیبایی با اشاره به فرازهای جانسوز خطبه ۲۷ نهج‌البلاغه افزود: امیرالمؤمنین(ع) در این خطبه می‌فرمایند: «أَفْسَدْتُمْ عَلَیَّ رَأْیِی بِالْعِصْیَانِ وَ الْخِذْلَانِ... حَتَّی لَقَدْ قَالَتْ قُرَیْشٌ إِنَّ ابْنَ أَبِی طَالِبٍ رَجُلٌ شُجَاعٌ وَلَکِنْ لَا عِلْمَ لَهُ بِالْحَرْبِ... وَلَکِنْ لَا رَأْیَ لِمَنْ لَا یُطَاعُ».

تجمع برای امر و نهی امام

وی در بیان سومین نوع از تجمعات مردمی گفت: در این حالت، مردم در صحنه حضور دارند، اما نه برای نصرت امام و نه حتی در قالب خذلان و عصیان؛ بلکه برای آنکه امام خود را امر و نهی کنند. امیرالمؤمنین(ع) در خطبه ۲۰۸ نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «لَقَدْ کُنْتُ أَمْسِ أَمِیراً فَأَصْبَحْتُ الْیَوْمَ مَأْمُوراً وَ کُنْتُ أَمْسِ نَاهِیاً فَأَصْبَحْتُ الْیَوْمَ مَنْهِیّاً».

این استاد حوزه علمیه افزود: نمونه این وضعیت در ماجرای صفین نیز مشاهده شد؛ جایی که مردم به جای فرمان‌پذیری از امیرالمؤمنین(ع)، به حضرت فرمان می‌دادند. آن‌گونه که در خطبه ۱۲۲ نهج‌البلاغه آمده است: «أَ لَمْ تَقُولُوا عِنْدَ رَفْعِهِمُ الْمَصَاحِفَ حِیلَةً وَ غِیلَةً وَ مَکْراً وَ خَدِیعَةً: إِخْوَانُنَا وَ أَهْلُ دَعْوَتِنَا اسْتَقَالُونَا؟».

حجت‌الاسلام شکیبایی با اشاره به شرایط کنونی جامعه تأکید کرد: در این روزهای حساس، شایسته است فرمان امام راحل عظیم‌الشأن را نصب‌العین قرار دهیم که فرمودند: «پشتیبان ولایت فقیه باشید تا به مملکت شما آسیبی نرسد».

وی خاطرنشان کرد: امروز فضای حقیقی و مجازی مملو از تحلیل‌های ناصواب، گمانه‌زنی‌های غیرعالمانه، دروغ‌پردازی رسانه‌های معاند و شایعات داخلی و خارجی است؛ پدیده‌ای که از آن با عنوان جنگ روانی و رسانه‌ای یاد می‌شود، از این‌رو لازم است با هوشیاری و بصیرت، در این میدان نیز شجاعانه پشت سر ولی امر مسلمین ایستاده و گوش به فرمان و پشتیبان ایشان باشیم تا به‌زودی در همین خیابان‌ها شاهد جشن پیروزی امت اسلام بر کفر جهانی باشیم.